Medeni Kanundan Önce Hangi Kanun Vardı? Bir Ekonomik Perspektif
Kaynakların kıtlığı ve seçimlerin sonuçları üzerine düşünen her insan için hukuk sistemlerinin ekonomik etkileri, piyasa verimliliği ve toplumsal refahın dağılımı konusunda güçlü bir metafor sunar. Bir toplum hukukî düzenini yeniden tanımladığında, kaynaklar nasıl tahsis edilir? Fırsat maliyetleri nasıl değişir? Bu sorular, Türkiye’de Medeni Kanun’un (şimdiki Türk Medeni Kanunu) kabulünden önce hangi hukuki düzenlemelerin geçerli olduğunu anlamak için mikroekonomi, makroekonomi ve davranışsal ekonomi perspektifleriyle yaklaşırken bizi yönlendirir.
Medeni Kanunun Öncesi: Mecelle ve İslâm Hukuku
1926 yılında Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından kabul edilen ve İsviçre Medeni Kanunu’ndan esinlenerek hazırlanan Türk Kanunu Medenisi, modern Türkiye’nin medeni hukuk sistemini tesis etti. Bu düzenleme, kişisel statü, aile, miras ve eşya hukukunu çağdaş normlara göre yeniden biçimlendirdi. Onun yürürlüğe girmesinden önce ise Osmanlı döneminde ağırlıklı olarak Mecelle‑i Ahkâm‑ı Adliye (“Mecelle”) uygulanıyordu; bu, 19. yüzyılın sonlarına doğru yürürlüğe giren ve İslâm hukuku ile geleneksel hukuki normların sentezini temsil eden bir medeni hukuk metnidir. :contentReference[oaicite:0]{index=0}
Mecelle’nin Ekonomik ve Hukuki Rolü
Mecelle, Osmanlı İmparatorluğu’nun ticari yaşamı ve borçlar hukuku dahil olmak üzere özel hukuk ilişkilerini düzenlemek için yürürlüğe konmuştu. Ancak bu kod, modern toplumların ihtiyaç duyduğu kadar kapsamlı değildi; kişiler ve aile hukuku gibi alanlarda eksikler barındırıyordu. :contentReference[oaicite:1]{index=1}
Bir ekonomist gözüyle bakıldığında, Mecelle’nin dar kapsamı, piyasa aktörlerinin fırsat maliyetlerini yükselten bir etkiye sahipti. Belirsiz hukuki çerçeve, kişi ve işletmelerin uzun vadeli yatırım kararlarını ertelemelerine ya da daha riskli davranmalarına neden oldu. Hukuki öngörülebilirlik ve mülkiyet haklarının net olmaması, sermaye birikimi ve verimliliğin önünde bir dengesizlik yarattı.
Mikroekonomik Etki: Bireysel Kararlar ve Piyasa Dinamikleri
Bireysel Karar Mekanizmaları ve Hukuki Belirsizlik
Mikroekonomide bireyler, gelecekteki beklenen faydayı maksimize etmeye çalışır. Ancak hukuki sistemin belirsizliği, beklenen fayda hesaplamalarını bozar. Mecelle döneminde hakların tam korunmadığı ya da çakışan normların bulunduğu bir ortamda, bireyler özellikle mülkiyet, miras ve sözleşme haklarına ilişkin kararlarını erteledi. Bu, ekonomik davranışlarda “riskten kaçınma” eğilimini güçlendirdi.
Örneğin, yatırım kararlarında belirsizlik, sermaye maliyetini artırır. Sermaye sahipleri hukuki belirsizliğin olduğu bir ortamda daha yüksek getiri talep eder; bu da genel olarak kredi maliyetlerini yükseltir ve sermaye kullanım verimliliğini düşürür. Bu perspektiften bakıldığında, medeni kanunun eksikliği sadece hukuki bir boşluk değil, ekonomik büyüme için bir dengesizlik kaynağıydı.
Davranışsal Ekonomi: Hukuk ve Algılanan Risk
Davranışsal ekonomi, bireylerin rasyonel olmayan önyargılarla karar verdiğini ortaya koyar. Hukuki belirsizlik, insanların risk algısını artırarak, normalden daha fazla muhafazakârlığa yönelmelerine sebep olur. Mecelle’nin hak ve sorumlulukları bireylerin algıladığı risklerle örtüşmediğinde, ekonomik aktörler daha kısa vadeli, daha düşük riskli ama aynı zamanda daha düşük getirili kararlar aldılar. Bu, toplum genelinde toplam fayda ve refahı azaltan bir davranış döngüsüne yol açtı.
Makroekonomik Bağlam: Toplumsal Refah ve Kamu Politikaları
Makroekonomik Etkiler
Makroekonomide hukuki altyapı, bir ekonominin üretken kapasitesini ve toplumsal refahı doğrudan etkiler. Mecelle’nin eksik kapsamı, kadınların mülkiyet ve ekonomik haklarını sınırladı. Bu da işgücü arzını etkileyerek üretkenliği düşürdü; çünkü kadınların potansiyel katkısı hukukî sınırlamalar yüzünden kısıtlandı. :contentReference[oaicite:2]{index=2}
Bir diğer makroekonomik etki, yatırım ve dış ticaret kararları üzerinde görüldü. Hukuki belirsizliğin yüksek olduğu bir ülkede yabancı sermaye çekmek zordur. Doğrudan yabancı yatırımcılar, mülkiyet haklarının korunmasına ve hukuki öngörülebilirliğe büyük önem verirler. Mecelle’nin uygulanması sırasında Türkiye coğrafyasındaki Osmanlı ekonomisi, belirsizliklerin ve hukuki risklerin yüksek olması nedeniyle sınırlı sermaye çekti.
Kamu Politikaları ve Hukuki Reformlar
Yeni kurulan Cumhuriyet devleti, makroekonomik refahı artırmayı amaçlayan kamu politikaları geliştirmek zorundaydı. Bu bağlamda, İsviçre Medeni Kanunu’ndan esinlenilerek hazırlanan Türk Kanunu Medenisi dahil olmak üzere modern hukuki reformlar ekonomik kurumsal çerçeveyi güçlendirdi. Hukukun üstünlüğü, mülkiyet haklarının korunması ve sözleşmelerin uygulanabilirliği gibi ilkeler, ekonomik aktörlerin davranışlarını daha öngörülebilir hale getirerek piyasa verimliliğini artırdı.
Geleceğe Dair Sorular ve Ekonomik Senaryolar
Mevcut hukuki düzenlemeler modernize edilirken, geleceğe dönük olarak şu soruların yanıtlanması önemlidir:
- Hukuki reformlar, teknoloji ve dijital ekonomi çağında fırsat maliyetlerini nasıl yeniden şekillendirebilir?
- Davranışsal ekonomi perspektifinden bakıldığında, hukuki belirsizlik algısını azaltmanın yolları nelerdir?
- Mülkiyet ve aile hukuku alanındaki dengesizlikler ekonomik büyümeyi engelliyor mu, yoksa yeniden dağıtım politikaları bu etkileri telafi edebilir mi?
Sonuç
Önceki hukuki düzen, Mecelle ve İslâm hukuku ağırlıklı bir çerçeveydi; ancak bu çerçeve modern ekonomik aktörlerin ihtiyaç duyduğu öngörülebilirliği sağlayamadı. Hukuki reformlar, özellikle 1926 Medeni Kanunu ile birlikte, piyasa dinamiklerini daha etkin hâle getirerek ekonomik büyümeyi destekledi. Kaynakların kıt olduğu bir dünyada, fırsat maliyeti kavramı bize gösteriyor ki hukuki altyapı, ekonomik kararların temel girdilerinden biridir — eksik ya da belirsiz bir hukuk, refahı sistematik olarak aşağı çeken bir dengesizlik yaratır.